"The Awakened Brain" - Hành trình khoa học về tâm linh và bài học về sự kết nối từ một thầy giáo già

Lisa Miller là ai và tại sao cuốn sách này lại quan trọng?

Câu chuyện bắt đầu vào mùa thu năm 1994. Lisa Miller khi đó là một nhà tâm lý học trẻ, đang làm công việc đầu tiên tại một đơn vị tâm thần lạnh lẽo và vô cảm ở Manhattan . Chính tại căn bếp nhỏ của khu điều trị, bà đã tổ chức một buổi lễ Yom Kippur (ngày lễ lớn của người Do Thái) cho các bệnh nhân. Và điều kỳ diệu đã xảy ra: bà chứng kiến sự chuyển hóa mạnh mẽ ở những bệnh nhân sau buổi lễ tôn giáo này .

Khoảnh khắc đó đã đặt ra những câu hỏi day dứt trong bà: mối quan hệ giữa tâm linh và sức khỏe tinh thần là gì? Tại sao hệ thống y tế lại bỏ qua một yếu tố có sức mạnh chữa lành lớn như vậy? Và hành trình nghiên cứu kéo dài hơn hai thập kỷ của bà bắt đầu từ đó .

Điều làm nên sự đặc biệt của cuốn sách này là cách Miller kết hợp giữa nghiên cứu khoa học thần kinh hiện đại và những câu chuyện cá nhân đầy xúc động – từ chính cuộc đời bà và từ những bệnh nhân mà bà đã đồng hành . Bà không chỉ đưa ra những con số khô khan, mà còn kể về những con người thực, những nỗi đau thực, và hành trình chữa lành thực.

Luận điểm trung tâm: Tâm linh được "đóng đinh" trong não bộ

Luận điểm quan trọng nhất của Miller là: tâm linh không phải là một lựa chọn hay một niềm tin tùy tiện, nó là một năng lực bẩm sinh của con người, được "đóng đinh" sẵn trong cấu trúc não bộ của chúng ta .

Nói cách khác, con người sinh ra đã có khả năng trải nghiệm tâm linh, giống như chúng ta sinh ra đã có khả năng học ngôn ngữ, học toán, hay cảm nhận tình yêu. Và năng lực này, nếu được nuôi dưỡng và phát triển, sẽ mang lại những lợi ích to lớn cho sức khỏe tinh thần.

Để chứng minh luận điểm này, Miller dẫn ra những nghiên cứu với công nghệ chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI). Trong một nghiên cứu quan trọng năm 2012, nhóm của bà phát hiện ra rằng não của những người có "tâm linh cao" (high spirituality) dày hơn và khỏe hơn ở chính những vùng thường bị suy yếu ở não của người bị trầm cảm . Đây là một phát hiện mang tính bước ngoặt: tâm linh không chỉ là cảm giác mơ hồ, nó có những tương quan sinh học rõ ràng.

Những con số biết nói

Cuốn sách đưa ra rất nhiều số liệu thống kê ấn tượng về lợi ích của tâm linh đối với sức khỏe tinh thần :

• Người có mối quan hệ tích cực và chủ động với tâm linh giảm 40% nguy cơ lạm dụng chất kích thích.

• Họ giảm 60% nguy cơ bị trầm cảm.

• Họ có ý nghĩa và mục đích sống cao hơn đáng kể, cùng với thành công học tập tốt hơn.

Trong một nghiên cứu với thanh thiếu niên, Miller phát hiện rằng những người trẻ có tâm linh mạnh mẽ giảm 35-75% nguy cơ bị trầm cảm lâm sàng . Bà nhấn mạnh: "Không có bất kỳ can thiệp sức khỏe tâm thần nào, dù là lâm sàng hay dược lý, dành cho người lớn hay thanh thiếu niên, có tỷ lệ phòng ngừa cao đến như vậy" .

Một nghiên cứu khác cho thấy khi cả mẹ và con đều có tâm linh cao, đứa trẻ được bảo vệ khỏi trầm cảm tới 80% . Điều này có nghĩa là tác động bảo vệ của tâm linh còn lớn hơn cả tác động của yếu tố di truyền từ mẹ.

Nguồn gốc của tâm linh: Gen hay môi trường?

Miller cũng đề cập đến những nghiên cứu về vai trò của di truyền trong tâm linh. Kế thừa công trình của Kenneth Kendler, bà cho biết :

• Khoảng 25-30% sự khác biệt về khuynh hướng tâm linh giữa người với người được quyết định bởi gen di truyền.

• 70-75% còn lại đến từ các yếu tố môi trường và quá trình học hỏi.

Điều này có nghĩa là dù gen có đóng vai trò nhất định, nhưng tâm linh là thứ ai cũng có thể nuôi dưỡng và phát triển. Nó không phải là "đặc quyền" của một nhóm người đặc biệt nào.

Hai chế độ nhận thức của não bộ

Một trong những đóng góp quan trọng nhất của cuốn sách là sự phân biệt giữa hai chế độ nhận thức của não bộ, thể hiện rõ trên hình ảnh fMRI :

Chế độ thứ nhất: "Nhận thức đạt được" (Achieving awareness). Đây là chế độ chúng ta sử dụng hàng ngày để giải quyết vấn đề, đạt được mục tiêu, cạnh tranh, sinh tồn. Câu hỏi trung tâm của chế độ này là: "Làm thế nào tôi có thể đạt được và giữ được những gì tôi muốn?" . Đây là chế độ của cái tôi cá nhân, của sự tách biệt.

Chế độ thứ hai: "Nhận thức thức tỉnh" (Awakened awareness). Đây là chế độ của sự kết nối, của việc nhận ra mình là một phần của một tổng thể lớn hơn. Trong chế độ này, chúng ta cảm nhận được "một ý nghĩa lớn hơn đang được hé lộ cho chúng ta" . Đây là chế độ của sự gắn kết, của lòng trắc ẩn, của trực giác sâu sắc.

Miller cho rằng cả hai chế độ đều cần thiết. Vấn đề của xã hội hiện đại là chúng ta bị mắc kẹt trong chế độ thứ nhất, bỏ quên chế độ thứ hai. Và hệ quả là tỷ lệ trầm cảm, lo âu, khủng hoảng ý nghĩa gia tăng chóng mặt.

Mối quan hệ giữa trầm cảm và tâm linh

Một trong những luận điểm gây tranh luận nhất của Miller là bà cho rằng trầm cảm và tâm linh có chung một nền tảng sinh học thần kinh .

Nói cách khác, những người nhạy cảm với trầm cảm cũng là những người có tiềm năng tâm linh lớn nhất. Vùng não bộ dễ bị tổn thương trong trầm cảm cũng chính là vùng não bộ dày hơn và khỏe hơn ở những người có tâm linh cao .

Từ đó, bà đưa ra một góc nhìn hoàn toàn mới về trầm cảm: "Đột nhiên, trầm cảm không còn chỉ là một căn bệnh, ít nhất là không phải lúc nào cũng vậy. Nó trông giống như một sự nhạy cảm hay một năng lực tri giác – một tiếng gõ cửa mở ra cơ hội cho một bộ não thức tỉnh" .

Điều này không có nghĩa là trầm cảm là "tốt", hay không cần điều trị. Nhưng nó gợi ý rằng trong những cơn khủng hoảng tinh thần, nếu được hỗ trợ đúng cách, con người có thể không chỉ vượt qua mà còn phát triển một chiều kích tâm linh sâu sắc hơn.

Những câu chuyện cá nhân đầy xúc động

Xuyên suốt cuốn sách, Miller kể về hành trình cá nhân của mình. Bà chia sẻ về những năm tháng khó khăn khi không thể có con, và làm thế nào tâm linh đã giúp bà vượt qua giai đoạn đó . Bà kể về những bệnh nhân – từ sinh viên, bác sĩ, cựu chiến binh, cho đến các nhà sư và các bậc phụ huynh – và cách họ tìm thấy sự chữa lành qua kết nối tâm linh .

Một trong những câu chuyện cảm động nhất là về một người phụ nữ hồi phục sau trầm cảm thông qua thực hành tâm linh. Khi đo điện não đồ, các sóng não của cô giống hệt như sóng não của một người hồi phục nhờ dùng Prozac – một loại thuốc chống trầm cảm phổ biến . Điều này cho thấy tâm linh không phải là thứ "thay thế" cho thuốc, mà nó tác động lên não bộ bằng những con đường sinh học thực sự.

Tâm linh là gì? Định nghĩa rộng mở

Một điểm mạnh của cuốn sách là Miller định nghĩa tâm linh một cách rất rộng mở, không bó hẹp trong bất kỳ tôn giáo hay truyền thống nào .

Với bà, tâm linh có thể là:

• Một khoảnh khắc kết nối sâu sắc với một con người khác.

• Một khoảnh khắc hòa mình vào thiên nhiên.

• Một lúc bạn cảm thấy được truyền cảm hứng bởi điều gì đó lớn hơn bản thân.

• Cầu xin một Đấng Tối Cao hướng dẫn trong lúc khó khăn.

• Đặt ra những câu hỏi về ý nghĩa cuộc sống: "Tồn tại có ý nghĩa gì?", "Lý do chúng ta ở đây là gì?", "Chúng ta thuộc về một thế giới siêu việt nào đó lớn hơn cuộc đời cá nhân không?" .

Định nghĩa rộng mở này giúp cuốn sách có thể chạm đến bất kỳ ai, dù họ là người có tôn giáo hay không, dù họ theo truyền thống nào.

Những phê phán và tranh luận

Là một người làm khoa học, tôi phải công tâm mà nói: "The Awakened Brain" không phải là cuốn sách hoàn hảo, và nó có những chỉ trích đáng chú ý.

Thứ nhất, về thể loại sách. Nhiều độc giả cho rằng cuốn sách được tiếp thị như một công trình khoa học, nhưng thực chất nó thiên về hồi ký cá nhân nhiều hơn . Một người đọc trên StoryGraph viết: "Tôi phải lội qua khoảng 200 trang đầu – toàn bộ là câu chuyện cá nhân của tác giả – mới đến được phần khoa học thú vị" . Một người khác trên Amazon nhận xét: "Một chút khoa học được bọc trong một cuốn hồi ký tình cảm lộn xộn. Toàn bộ luận điểm của cuốn sách có thể được tóm gọn trong vài đoạn" .

Thứ hai, về độ khó đọc. Một số độc giả thấy cuốn sách quá "kỹ thuật", với quá nhiều dữ liệu và thuật ngữ chuyên ngành . Một người trên Amazon Canada viết: "Cuốn sách này quá khoa học đối với tôi về mặt phong cách viết. Rất nhiều thuật ngữ kỹ thuật với tất cả dữ liệu tác giả tìm thấy – điều này tốt cho những ai cần điều đó, nhưng tôi đang tìm kiếm cách khoa học và tâm linh đan xen nhau bằng ngôn ngữ đơn giản, chứ không phải nói chuyện khoa học" .

Thứ ba, về tính thuyết phục của các luận điểm. Dù được nhiều người ca ngợi, vẫn có những ý kiến cho rằng các kết luận của Miller cần thêm nghiên cứu để khẳng định. Một độc giả trên Amazon Australia viết: "Tôi đặc biệt thích giả thuyết rằng nuôi dưỡng sở thích tâm linh có thể là một chiến lược thích nghi trong quá trình phát triển tâm lý. Cũng như các nghiên cứu hình ảnh cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa não định hướng tâm linh và não trầm cảm. Cần thêm nghiên cứu nữa" .

Tuy nhiên, cũng có nhiều đánh giá rất tích cực. Một nhà trị liệu tâm lý với 45 năm kinh nghiệm viết: "Tôi thấy cuốn sách này hấp dẫn vì nó hỗ trợ bằng khoa học có thể kiểm chứng những gì tôi đã biết bằng trực giác và luôn dao động giữa tin tưởng và nghi ngờ" . Một độc giả khác gọi đây là "cuốn sách quan trọng nhất về bộ não con người" .

Những bài học tôi rút ra

Đọc "The Awakened Brain", đối chiếu với những phê phán, tôi rút ra cho mình vài bài học.

Bài học 1: Tâm linh có thể đo lường được

Là một người làm toán, tôi luôn hoài nghi những thứ không thể đo lường. Nhưng cuốn sách này cho tôi thấy rằng tâm linh – dù là một khái niệm trừu tượng – có thể được nghiên cứu bằng các công cụ khoa học nghiêm ngặt: MRI scan, EEG, các thang đo tâm lý, các nghiên cứu dịch tễ học với cỡ mẫu lớn.

Điều này không làm tôi "tin" vào tâm linh theo nghĩa tôn giáo, nhưng nó khiến tôi phải tôn trọng tâm linh như một đối tượng nghiên cứu khoa học chính thống.

Bài học 2: Con người cần kết nối

Một trong những luận điểm sâu sắc nhất của Miller là con người không thể khỏe mạnh nếu sống tách biệt. Chúng ta cần kết nối với người khác, với thiên nhiên, với một điều gì đó lớn hơn bản thân.

Tôi nhìn lại 30 năm giảng dạy của mình. Những sinh viên thành công nhất và hạnh phúc nhất không phải là những đứa điểm cao nhất, mà là những đứa biết kết nối: với bạn bè, với thầy cô, với gia đình, với cộng đồng. Ngược lại, những đứa sống khép kín, dù thông minh đến đâu, cũng thường gặp khó khăn trong cuộc sống.

Bài học 3: Khủng hoảng có thể là cơ hội

Luận điểm về mối quan hệ giữa trầm cảm và tâm linh khiến tôi suy nghĩ nhiều. Không phải lúc nào khủng hoảng cũng là điều xấu. Có những khủng hoảng là "tiếng gõ cửa" báo hiệu rằng chúng ta đang sống lệch lạc, đang bỏ quên một phần quan trọng của con người mình.

Tôi nhớ lại những giai đoạn khó khăn nhất trong đời: những lần thất bại, những lần mất phương hướng. Sau mỗi lần như thế, tôi đều trưởng thành hơn, hiểu mình hơn, và sống sâu sắc hơn. Phải chăng đó là cách "bộ não thức tỉnh" vận hành?

Bài học 4: Đa dạng góc nhìn là cần thiết

Những phê phán về cuốn sách nhắc tôi rằng không có công trình khoa học nào là hoàn hảo. Mỗi nghiên cứu đều có hạn chế, mỗi luận điểm đều cần được kiểm chứng thêm. Điều quan trọng là chúng ta đọc với tinh thần cầu thị, tiếp nhận những gì hữu ích, và luôn đặt câu hỏi.

Từ bộ não thức tỉnh đến triết lý đồng hành

Đọc "The Awakened Brain", tôi chợt nghĩ về một điều: nếu tâm linh là khả năng kết nối bẩm sinh của con người, thì sự đồng hành chính là biểu hiện cụ thể nhất của khả năng đó trong đời sống hàng ngày.

Miller viết về hai chế độ nhận thức: một là chế độ "đạt được" với câu hỏi "tôi muốn gì", hai là chế độ "thức tỉnh" với cảm nhận về sự kết nối và ý nghĩa lớn hơn . Xã hội hiện đại đã đẩy chúng ta vào chế độ thứ nhất quá nhiều: chạy đua thành tích, tích lũy của cải, khẳng định cái tôi. Và hệ quả là dịch trầm cảm, lo âu, cô đơn lan tràn.

Điều này gợi cho tôi nhớ đến triết lý "By your side, for life" (Đồng hành, trọn đời) của Daiichi Life. Một triết lý rất đẹp, rất nhân văn, bắt nguồn từ tinh thần "Customer First" (Khách hàng là trên hết) được sáng lập từ năm 1902 tại Nhật Bản.

Trong một thế giới mà ai cũng bị cuốn vào vòng xoáy cạnh tranh và khẳng định bản thân, việc có một người đồng hành thực sự – một người ở bên bạn không phải vì bạn thành công hay thất bại, mà đơn giản vì bạn là bạn – là vô cùng quý giá. Người đồng hành đó giúp bạn chuyển từ chế độ "đạt được" sang chế độ "kết nối", từ câu hỏi "tôi được gì" sang câu hỏi "chúng ta là ai".

Tôi tìm hiểu và biết rằng, trong trận động đất và sóng thần năm 2011 tại Nhật Bản, nhân viên Daiichi Life đã không ngại nguy hiểm, đến tận các trung tâm sơ tán để tìm kiếm khách hàng và trao tận tay họ những khoản thanh toán bảo hiểm. Họ không chỉ làm việc, họ đang sống với triết lý đồng hành của mình. "Kizuna" - sợi dây liên kết - đã trở nên bền chặt hơn bao giờ hết trong những thời khắc khó khăn nhất.

Đó là tinh thần của "bộ não thức tỉnh" mà Miller nói đến: khi chúng ta vượt qua cái tôi cá nhân để kết nối với một điều gì đó lớn hơn, khi chúng ta nhận ra mình là một phần của một tổng thể, khi chúng ta sống vì nhau chứ không chỉ vì mình.

Đó là lý do tôi muốn giới thiệu với các bạn về dịch vụ tư vấn tài chính từ Daiichi Life qua số điện thoại 0932416712. Không phải để bán bảo hiểm, mà để các bạn có một người đồng hành thực sự, giúp các bạn kết nối và sống một cuộc đời có ý nghĩa hơn.

Lời khuyên cho người trẻ

Các bạn sinh viên thân mến,

Thầy không thể quay lại tuổi 20 để sống khác. Nhưng thầy có thể chia sẻ với các bạn những gì thầy đã học được từ cuốn sách này, từ những tranh luận xung quanh nó.

Thứ nhất, hãy nuôi dưỡng đời sống tâm linh của mình, theo cách của riêng bạn. Không cần phải theo một tôn giáo nào, không cần phải tin vào một đấng tối cao. Chỉ cần dành thời gian để kết nối: với thiên nhiên, với người khác, với những câu hỏi lớn về ý nghĩa cuộc sống. Đó có thể là đi dạo trong công viên, ngồi thiền, viết nhật ký, đọc thơ, hoặc đơn giản là ngồi yên lặng và lắng nghe chính mình.

Thứ hai, đừng sợ những khủng hoảng. Khi bạn cảm thấy lạc lối, mất phương hướng, trầm cảm, đó có thể là dấu hiệu cho thấy bạn đang sống lệch lạc, đang bỏ quên một phần quan trọng của con người mình. Hãy tìm kiếm sự giúp đỡ, hãy cho phép mình được yếu đuối, và hãy tin rằng sau cơn khủng hoảng, bạn có thể trở nên mạnh mẽ và sâu sắc hơn.

Thứ ba, hãy cân bằng giữa hai chế độ nhận thức. Đừng chỉ chạy theo thành tích, điểm số, danh tiếng. Đừng chỉ sống trong chế độ "đạt được". Hãy dành thời gian cho chế độ "kết nối": ở bên gia đình, giúp đỡ người khác, tham gia các hoạt động cộng đồng, tìm kiếm những trải nghiệm đẹp. Một cuộc sống cân bằng là một cuộc sống khỏe mạnh.

Thứ tư, hãy trân trọng những người đồng hành. Trên hành trình dài của cuộc đời, bạn sẽ gặp nhiều người. Có người đến để dạy bạn một bài học rồi đi. Có người ở lại bên bạn suốt đời. Hãy trân trọng cả hai, và hãy là một người đồng hành tốt với những người xung quanh.

Và cuối cùng, hãy khiêm tốn trước những gì mình chưa biết. Khoa học về tâm linh vẫn còn đang phát triển. Có nhiều điều chúng ta chưa hiểu, chưa giải thích được. Điều đó không có nghĩa là chúng ta nên phủ nhận chúng, mà là chúng ta nên tiếp tục tìm hiểu, tiếp tục đặt câu hỏi, và tiếp tục mở rộng tầm nhìn của mình.

Kết luận

"The Awakened Brain" là một cuốn sách quan trọng, dù còn những tranh cãi. Nó mở ra cánh cửa để chúng ta hiểu hơn về mối quan hệ giữa tâm linh và sức khỏe tinh thần, và về tiềm năng kết nối sâu sắc mà mỗi con người đều có.

Nó dạy tôi rằng:

• Tâm linh không phải là thứ mơ hồ, viển vông. Nó có cơ sở sinh học trong não bộ.

• Con người sinh ra đã có khả năng kết nối, và khả năng đó cần được nuôi dưỡng.

• Trong một thế giới quá đề cao cái tôi cá nhân, sự kết nối và đồng hành trở nên quý giá hơn bao giờ hết.

Tôi ước mình đọc cuốn sách này sớm hơn 20 năm. Nhưng không sao, muộn còn hơn không. Và tôi hy vọng các bạn, ở tuổi đôi mươi, sẽ đọc nó, suy ngẫm về nó, và rút ra được những bài học mà tôi phải mất 30 năm mới hiểu thấu.

Hãy nuôi dưỡng tâm hồn mình. Hãy kết nối với người khác. Và hãy nhớ rằng: bộ não thức tỉnh không phải là thứ bạn tìm kiếm ở đâu xa, nó đã ở sẵn trong bạn, chỉ chờ được đánh thức.

---

Bài viết là trải nghiệm cá nhân và bài học tôi rút ra từ cuốn sách. Nếu các bạn quan tâm đến việc xây dựng một kế hoạch tài chính dài hạn, một phần quan trọng để có một cuộc sống an nhiên và kết nối, tôi có thể giới thiệu dịch vụ tư vấn tài chính uy tín từ Daiichi Life qua số điện thoại 0932416712. Hãy liên hệ nếu bạn cần một người đồng hành thực sự trên hành trình dài của cuộc đời.

---

Thầy giáo già
(Giảng viên Toán cao cấp, Đại học Kinh tế Quốc dân)