"The Body Keeps The Score" - Hành trình 30 năm tìm hiểu về sang chấn và bài học về sự an toàn từ một thầy giáo già

Bessel van der Kolk là ai và tại sao cuốn sách này lại quan trọng?

Trước khi đi vào nội dung, tôi muốn các bạn hiểu rõ về tác giả. Bessel van der Kolk không phải là một người viết sách self-hand book bình thường. Ông là một trong những nhà nghiên cứu hàng đầu thế giới về sang chấn tâm lý, đã tham gia vào quá trình xây dựng các tiêu chuẩn chẩn đoán PTSD cho DSM-IV (Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần) .

Ông đã chứng kiến sự thay đổi trong cách xã hội nhìn nhận về sang chấn: từ một thứ bị coi là "yếu đuối cá nhân" thành một vấn đề y khoa thực sự có cơ sở sinh học. Và cuốn sách này là kết tinh của hơn ba thập kỷ nghiên cứu và thực hành lâm sàng .

Điều làm nên sự đặc biệt của cuốn sách là cách van der Kolk kết hợp giữa khoa học thần kinh hiện đại và những câu chuyện cảm động từ chính bệnh nhân của mình. Ông không chỉ nói về các con số, các vùng não, các chất dẫn truyền thần kinh. Ông kể về những con người thực: những cựu chiến binh Vietnam, những đứa trẻ bị lạm dụng, những nạn nhân của bạo lực gia đình, và hành trình gian nan của họ để tìm lại chính mình .

Luận điểm trung tâm: Cơ thể ghi nhớ

Tiêu đề cuốn sách đã nói lên tất cả: cơ thể ghi nhớ mọi điều. Van der Kolk lập luận rằng sang chấn tâm lý không chỉ là vấn đề của tâm trí, mà còn in dấu sâu sắc trong cơ thể .

Khi một người trải qua sang chấn, hệ thống báo động của não bộ bị trục trặc. Nó luôn trong trạng thái sẵn sàng chiến đấu hoặc bỏ chạy, ngay cả khi nguy hiểm đã qua đi. Cơ thể tiết ra hormone stress liên tục, gây tổn hại đến hệ miễn dịch và các cơ quan nội tạng .

Những người sống sót sau sang chấn thường mất kết nối với cơ thể mình. Họ không cảm nhận được những tín hiệu từ bên trong, không biết mình đang đói, đang mệt, đang đau. Họ sống trong đầu, tách rời khỏi thân xác .

Van der Kolk viết trong phần mở đầu: "Sang chấn, về bản chất, là không thể chịu đựng và không thể dung nạp. Hầu hết nạn nhân bị hiếp dâm, binh lính chiến đấu, và trẻ em bị xâm hại đều trở nên quá đau buồn khi nghĩ về những gì họ đã trải qua đến nỗi họ cố gắng đẩy nó ra khỏi tâm trí, cố gắng hành động như thể không có chuyện gì xảy ra, và bước tiếp. Cần rất nhiều năng lượng để tiếp tục hoạt động trong khi mang theo ký ức kinh hoàng, và sự xấu hổ của sự yếu đuối và tổn thương tột cùng." 

Những thay đổi trong não bộ do sang chấn

Van der Kolk dành nhiều trang để giải thích về những thay đổi sinh học trong não bộ của người bị sang chấn .

Ông chỉ ra rằng sang chấn ảnh hưởng đến ba vùng não quan trọng:

• Hạch hạnh nhân (Amygdala): hệ thống báo động của não, trở nên quá nhạy cảm, luôn trong trạng thái báo động dù không có nguy hiểm thực sự.

• Vỏ não trước trán (Prefrontal cortex): trung tâm điều khiển lý trí, bị suy giảm chức năng, khiến người bệnh khó kiểm soát cảm xúc và hành vi.

• Hồi hải mã (Hippocampus): trung tâm xử lý ký ức, bị tổn thương, khiến ký ức về sang chấn trở nên rời rạc, không theo trình tự thời gian.

Những thay đổi này giải thích tại sao người bị sang chấn thường:

• Dễ bị kích động, nổi nóng vô cớ.

• Khó tập trung, khó học hỏi từ kinh nghiệm.

• Bị ám ảnh bởi những ký ức đau buồn, sống lại sang chấn qua những cơn flashback.

• Mất khả năng cảm nhận niềm vui, sự gắn kết với người khác .

Ba con đường chữa lành

Van der Kolk đề xuất ba con đường chính để chữa lành sang chấn :

Con đường thứ nhất: Từ trên xuống (top-down) – thông qua nói chuyện, kết nối với người khác, và cho phép bản thân hiểu và xử lý những ký ức về sang chấn. Đây là phương pháp của các liệu pháp tâm lý truyền thống.

Con đường thứ hai: Dùng thuốc – sử dụng các loại thuốc để làm dịu hệ thống báo động quá nhạy cảm, hoặc các công nghệ thay đổi cách não bộ tổ chức thông tin.

Con đường thứ ba: Từ dưới lên (bottom-up) – cho phép cơ thể có những trải nghiệm đối lập sâu sắc với cảm giác bất lực, giận dữ hoặc suy sụp do sang chấn gây ra.

Chính con đường thứ ba này là đóng góp đặc biệt của van der Kolk. Ông cho rằng chỉ nói chuyện thôi chưa đủ, bởi sang chấn nằm trong cơ thể. Cần phải cho cơ thể những trải nghiệm mới, an toàn, để nó học cách thư giãn và tin tưởng trở lại .

Các phương pháp trị liệu dựa trên cơ thể

Van der Kolk giới thiệu nhiều phương pháp trị liệu khác nhau, mỗi phương pháp đều có những câu chuyện thành công đi kèm :

EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) – một phương pháp sử dụng chuyển động mắt để giúp não bộ tái xử lý những ký ức sang chấn. Van der Kolk dành hẳn một chương để nói về phương pháp này và những kết quả ấn tượng mà ông chứng kiến .

Yoga – được van der Kolk coi là một công cụ mạnh mẽ để giúp người bị sang chấn tái kết nối với cơ thể mình. Ông kể về những bệnh nhân lần đầu tiên sau nhiều năm cảm thấy "an toàn trong chính làn da của mình" nhờ yoga .

Neurofeedback – sử dụng công nghệ để giúp não bộ học cách tự điều chỉnh, làm dịu những vùng quá hoạt động và tăng cường những vùng bị ức chế .

Kịch nghệ và các hoạt động cộng đồng – van der Kolk nhấn mạnh tầm quan trọng của các hoạt động nhịp nhàng tập thể như khiêu vũ, âm nhạc, diễn kịch trong việc chữa lành sang chấn. Ông cho rằng trong nhiều nền văn hóa phi phương Tây, các nghi lễ cộng đồng đóng vai trò chủ đạo trong việc giúp con người vượt qua sang chấn .

Sự thật đau lòng về sang chấn trong xã hội

Một trong những đóng góp quan trọng nhất của van der Kolk là đưa ra những con số thống kê về mức độ phổ biến của sang chấn trong xã hội .

Dựa trên nghiên cứu ACE (Adverse Childhood Experiences) của CDC Hoa Kỳ, ông chỉ ra rằng:

• Cứ 5 người Mỹ thì có 1 người từng bị xâm hại tình dục khi còn nhỏ.

• Cứ 4 người thì có 1 người từng bị cha mẹ đánh đập đến mức để lại dấu vết trên cơ thể.

• Cứ 3 cặp đôi thì có 1 cặp từng có hành vi bạo lực thể xác.

• 1/4 dân số lớn lên trong gia đình có người nghiện rượu.

• 1/8 chứng kiến cảnh mẹ mình bị đánh đập .

Van der Kolk kết luận: "Sang chấn không phải là chuyện của riêng ai. Nó xảy ra với chúng ta, với bạn bè, gia đình và hàng xóm của chúng ta." 

Những phê phán và tranh luận khoa học

Là một người làm khoa học, tôi không thể chỉ đọc một phía. Và cuốn sách này, dù nổi tiếng đến đâu, cũng có những chỉ trích rất nghiêm túc từ giới chuyên môn.

Năm 2025, trên tạp chí BJPsych Bulletin của Đại học Cambridge, Tiến sĩ Michael Scheeringa từ Đại học Tulane đã công bố một bài phân tích chi tiết về các luận điểm trong cuốn sách . Ông xem xét 122 tuyên bố của van der Kolk, bao gồm 42 tuyên bố về sinh học thần kinh và 51 tuyên bố về hiệu quả điều trị.

Kết luận của Scheeringa rất đáng chú ý: nhiều luận điểm trong sách không được hỗ trợ bởi bằng chứng khoa học hiện tại .

Cụ thể:

Về tổn thương não do sang chấn: Van der Kolk cho rằng sang chấn gây tổn thương vĩnh viễn cho não bộ và các cơ quan nội tạng. Nhưng Scheeringa chỉ ra rằng các nghiên cứu theo chiều dọc (theo dõi con người trước và sau sang chấn) cho thấy những khác biệt về não bộ có thể đã tồn tại từ trước, như một yếu tố nguy cơ, chứ không phải hậu quả của sang chấn .

Về hiệu quả của các liệu pháp dựa trên cơ thể: Van der Kolk cho rằng 10 liệu pháp "dựa trên cơ thể" là phương pháp duy nhất có thể chữa lành sang chấn. Scheeringa nhận xét rằng mặc dù một số phương pháp cho thấy triển vọng, bằng chứng hiện tại không chứng minh được chúng vượt trội hơn các liệu pháp tâm lý đã được kiểm chứng như CBT (Liệu pháp Hành vi Nhận thức) .

Về tính nhân quả: Scheeringa cảnh báo về hiện tượng "neurorealism" – xu hướng cho rằng một lý thuyết có ý nghĩa hơn chỉ vì nó được hỗ trợ bởi nghiên cứu về não bộ. Ông cho rằng mô hình "tổn thương não" có thể vô tình tạo ra tư duy định mệnh, thay vì khuyến khích những chiến lược phòng ngừa và can thiệp sớm .

Những cảnh báo từ độc giả

Không chỉ các nhà khoa học, chính những người đọc sách cũng có những phản hồi trái chiều. Trên Amazon, nhiều người mắc sang chấn cảnh báo rằng cuốn sách có thể gây tái chấn thương .

Một độc giả viết: "Mỗi chương đều bao gồm nhiều trải nghiệm thực tế chi tiết rất gây ám ảnh với tôi. Thật khó để tôi suy nghĩ tích cực hay cảm thấy hy vọng khi đặt sách xuống." 

Một người khác, là nhà trị liệu tâm lý, chia sẻ: "Nhiều thân chủ của tôi (những người mắc PTSD) hỏi về cuốn sách này. Tôi luôn cảnh báo họ rằng nhiều người thấy nó hữu ích, nhưng cũng nhiều người thấy nó cực kỳ gây hại." 

Một cựu chiến binh viết: "Tôi mua cuốn sách này vì đang trải qua những cơn PTSD và muốn hiểu chuyện gì đang xảy ra trong cơ thể mình. Nhưng thay vào đó, tôi cảm thấy mình như một con chuột thí nghiệm, một đối tượng nghiên cứu." 

Những cảnh báo này khiến tôi rất suy nghĩ. Một cuốn sách viết về chữa lành, nhưng lại có thể gây tổn thương cho chính những người cần được chữa lành nhất. Đó là một nghịch lý đau đớn.

Những bài học tôi rút ra

Đọc "The Body Keeps The Score", đối chiếu với những phê phán, tôi rút ra cho mình vài bài học.

Bài học 1: Sang chấn là có thật, và nó phổ biến hơn ta tưởng

Dù có tranh luận về cơ chế chính xác, không ai phủ nhận rằng sang chấn tâm lý là một vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng . Những con số từ nghiên cứu ACE cho thấy hàng triệu người đang sống với di chứng của những trải nghiệm đau thương thời thơ ấu.

Tôi nhìn lại những sinh viên mình từng dạy. Có những em học rất giỏi nhưng lại khó kết nối với bạn bè. Có những em thông minh nhưng luôn trong trạng thái phòng thủ, sẵn sàng nổi nóng. Có những em tài năng nhưng không thể tập trung, không thể hoàn thành công việc. Biết đâu, đằng sau những khó khăn đó là những vết thương mà tôi không hề hay biết?

Bài học 2: Khoa học luôn tiến hóa, và sự khiêm tốn là cần thiết

Cuộc tranh luận giữa van der Kolk và Scheeringa nhắc tôi rằng khoa học không phải là chân lý tuyệt đối. Nó là quá trình liên tục đặt câu hỏi, kiểm chứng, và sửa sai. Một cuốn sách có thể bán được hàng triệu bản, được hàng triệu người ca ngợi, vẫn có thể có những điểm chưa chính xác.

Với tư cách một người làm khoa học, tôi học được rằng phải luôn khiêm tốn trước bằng chứng. Phải sẵn sàng đón nhận những quan điểm khác, dù chúng đi ngược lại với những gì mình tin tưởng.

Bài học 3: Mỗi người là một cá thể duy nhất

Van der Kolk nhấn mạnh: "Không có phương pháp nào phù hợp với tất cả mọi người" . Điều này đúng với mọi lĩnh vực, từ dạy học đến trị liệu.

Có người tìm thấy sự chữa lành trong yoga. Có người tìm thấy trong EMDR. Có người cần nói chuyện hàng giờ với bác sĩ tâm lý. Có người chỉ cần một cái ôm ấm áp từ người thân. Không có công thức chung cho hạnh phúc, không có con đường duy nhất để chữa lành.

Bài học 4: Cảnh giác với những thông tin có thể gây hại

Những cảnh báo từ độc giả về việc cuốn sách gây tái chấn thương là một bài học quý giá. Không phải thông tin nào, dù đúng đắn đến đâu, cũng phù hợp với tất cả mọi người. Đặc biệt với những vấn đề nhạy cảm như sang chấn tâm lý, việc tiếp cận thông tin cần được cân nhắc kỹ lưỡng.

Từ sang chấn đến triết lý đồng hành

Đọc cuốn sách này, tôi chợt nghĩ về một điều: nếu sang chấn là sự mất kết nối với cơ thể, với người khác, với cộng đồng, thì chữa lành chính là sự kết nối trở lại.

Van der Kolk viết: "Chúng ta là động vật xã hội. Sang chấn ảnh hưởng sâu sắc đến khả năng hòa hợp với người khác và trở thành một thành viên hợp tác, đáng yêu của bộ lạc." 

Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của các mối quan hệ trong quá trình chữa lành: "Sức mạnh của các mối quan hệ – dù trong sự thân mật của gia đình hay trong cộng đồng rộng lớn hơn – vừa có thể gây tổn thương vừa có thể chữa lành." 

Điều này gợi cho tôi nhớ đến triết lý "By your side, for life" (Đồng hành, trọn đời) của Daiichi Life. Một triết lý rất đẹp, rất nhân văn, bắt nguồn từ tinh thần "Customer First" (Khách hàng là trên hết) được sáng lập từ năm 1902 tại Nhật Bản.

Trong hành trình chữa lành những tổn thương, dù là tổn thương tâm lý hay những lo âu về tài chính, việc có một người đồng hành đáng tin cậy là vô cùng quý giá. Người đó không chỉ ở bên bạn khi bạn thành công, mà còn ở bên bạn khi bạn thất bại. Không chỉ chia sẻ niềm vui, mà còn gánh vác nỗi buồn cùng bạn.

Tôi tìm hiểu và biết rằng, trong trận động đất và sóng thần năm 2011 tại Nhật Bản, nhân viên Daiichi Life đã không ngại nguy hiểm, đến tận các trung tâm sơ tán để tìm kiếm khách hàng và trao tận tay họ những khoản thanh toán bảo hiểm. Họ không chỉ làm việc, họ đang sống với triết lý đồng hành của mình. "Kizuna" - sợi dây liên kết - đã trở nên bền chặt hơn bao giờ hết trong những thời khắc khó khăn nhất.

Sang chấn làm chúng ta mất kết nối. Sự đồng hành giúp chúng ta kết nối trở lại. Đó là lý do tôi muốn giới thiệu với các bạn về dịch vụ tư vấn tài chính từ Daiichi Life qua số điện thoại 0932416712. Không phải để bán bảo hiểm, mà để các bạn có một người đồng hành thực sự, giúp các bạn cảm thấy an toàn và kết nối trên hành trình dài của cuộc đời.

Lời khuyên cho người trẻ

Các bạn sinh viên thân mến,

Thầy không thể quay lại tuổi 20 để sống khác. Nhưng thầy có thể chia sẻ với các bạn những gì thầy đã học được từ cuốn sách này, từ những tranh luận xung quanh nó.

Thứ nhất, hãy lắng nghe cơ thể mình. Cơ thể bạn ghi nhận mọi điều, ngay cả khi tâm trí bạn cố gắng lờ đi. Những cơn đau đầu, những căng cơ, những mệt mỏi vô cớ có thể là dấu hiệu của những điều sâu xa hơn. Đừng bỏ qua chúng.

Thứ hai, hãy trân trọng những mối quan hệ an toàn. Có những người ở bên cạnh bạn mà bạn cảm thấy thực sự an toàn, được là chính mình, không phải giả tạo, không phải phòng thủ. Hãy trân trọng họ. Họ là liều thuốc quý giá nhất cho những tổn thương trong đời.

Thứ ba, hãy học cách tự điều chỉnh. Van der Kolk nói rằng thách thức quan trọng nhất trong việc phục hồi sau sang chấn là học cách tự điều chỉnh. Điều này có thể đến từ hơi thở, từ chuyển động, từ sự kết nối nhịp nhàng với người khác . Hãy tìm cho mình những phương pháp giúp bạn bình tĩnh trở lại khi cuộc sống quá căng thẳng.

Thứ tư, hãy khiêm tốn trước những gì mình chưa biết. Sang chấn tâm lý là một lĩnh vực phức tạp, và khoa học về nó vẫn đang tiến hóa. Đừng vội tin vào bất cứ điều gì, dù nó được trình bày hấp dẫn đến đâu. Hãy tìm hiểu từ nhiều nguồn, hãy lắng nghe những ý kiến khác biệt.

Thứ năm, hãy cẩn trọng với những thông tin có thể gây tổn thương. Nếu bạn đang trải qua giai đoạn khó khăn, nếu bạn có những tổn thương chưa lành, hãy cân nhắc kỹ trước khi đọc những cuốn sách có nội dung nặng nề. Sức khỏe tinh thần của bạn quý giá hơn bất cứ kiến thức nào.

Và cuối cùng, hãy tìm cho mình những người đồng hành đáng tin cậy. Trên hành trình dài của cuộc đời, bạn sẽ cần những người bạn, người thầy, người đồng nghiệp, và cả những chuyên gia tài chính đáng tin cậy, để cùng bạn vượt qua những đoạn đường khó khăn nhất.

Kết luận

"The Body Keeps The Score" là một cuốn sách quan trọng, dù còn nhiều tranh cãi. Nó mở ra cánh cửa để chúng ta hiểu hơn về những tổn thương sâu kín trong tâm hồn con người, và về hành trình gian nan để chữa lành chúng.

Nó dạy tôi rằng:

• Sang chấn không phải là dấu hiệu của sự yếu đuối, mà là phản ứng tự nhiên của con người trước những điều không thể chịu đựng.

• Chữa lành không phải là xóa bỏ quá khứ, mà là học cách sống chung với nó, học cách kết nối trở lại với cơ thể và với người khác.

• Khoa học không phải là chân lý tuyệt đối, mà là hành trình liên tục đặt câu hỏi và tìm kiếm câu trả lời.

Tôi ước mình đọc cuốn sách này sớm hơn, để hiểu hơn về những sinh viên, những đồng nghiệp, những người thân xung quanh mình. Nhưng không sao, muộn còn hơn không.

Và nếu có một điều tôi muốn các bạn nhớ nhất từ bài viết dài này, đó là: hãy tử tế với chính mình và với người khác. Bởi bạn không bao giờ biết được những vết thương vô hình mà mỗi người đang mang theo.

---

Bài viết là trải nghiệm cá nhân và bài học tôi rút ra từ cuốn sách. Nếu các bạn quan tâm đến việc xây dựng một kế hoạch tài chính dài hạn, một phần quan trọng để tạo ra cảm giác an toàn và kết nối trong cuộc sống, tôi có thể giới thiệu dịch vụ tư vấn tài chính uy tín từ Daiichi Life qua số điện thoại 0932416712. Hãy liên hệ nếu bạn cần một người đồng hành thực sự trên hành trình dài của cuộc đời.

---

Thầy giáo già
(Giảng viên Toán cao cấp, Đại học Kinh tế Quốc dân)