"Ego Is The Enemy" - Bài học về cái tôi sau 30 năm giảng đường từ một thầy giáo già

Cái tôi đến từ đâu?

Trước khi nói về cuốn sách, tôi muốn các bạn hiểu rằng cái tôi không phải là sự tự tin. Nhiều người nhầm lẫn điều này. Tự tin là khi bạn biết mình có thể làm được gì. Cái tôi là khi bạn muốn người khác nghĩ rằng bạn làm được, dù sự thật có thể không phải vậy.

Ryan Holiday định nghĩa rất hay: "Cái tôi là kẻ thù bên trong mỗi chúng ta. Nó khiến ta tin rằng mình quan trọng hơn thực tế, rằng mình xứng đáng được đặc cách, rằng quy tắc không áp dụng cho mình."

Tôi đã sống với cái tôi đó suốt một thời gian dài. Tôi từ chối học hỏi từ đồng nghiệp lớn tuổi vì nghĩ họ lạc hậu. Tôi không thèm lắng nghe góp ý từ sinh viên vì nghĩ mình dạy hay rồi. Tôi thậm chí còn không đọc sách mới vì nghĩ kiến thức của mình đã đủ.

Hậu quả? Tôi dậm chân tại chỗ. Trong khi những người khiêm tốn hơn, biết lắng nghe hơn, họ tiến xa. Câu chuyện của tôi chính là minh chận hoàn hảo cho tiêu đề cuốn sách: cái tôi đúng là kẻ thù.

Ba giai đoạn của cái tôi trong cuốn sách

Holiday chia cuốn sách thành ba phần rất logic, tương ứng với ba giai đoạn của cuộc đời mà cái tôi thường trỗi dậy mạnh mẽ nhất.

1. Tham vọng - Khi bạn chưa là gì cả

Đây là giai đoạn mà phần lớn các bạn sinh viên của tôi đang ở. Trẻ, đầy nhiệt huyết, và cũng đầy ảo tưởng.

Holiday kể về William Tecumseh Sherman, một sĩ quan quân đội Mỹ thế kỷ 19. Trước Nội chiến, Sherman thất bại trong nhiều công việc, bị coi là kẻ bất tài. Nhưng thay vì than vãn hay đổ lỗi, ông chấp nhận thực tế, kiên nhẫn học hỏi, làm việc cật lực mà không cần sự công nhận. Khi Nội chiến bùng nổ, chính con người tưởng chừng thất bại ấy trở thành một trong những vị tướng vĩ đại nhất nước Mỹ.

Bài học: Khi bạn chưa là gì, hãy chấp nhận điều đó. Đừng cố tỏ ra quan trọng. Hãy tập trung vào việc học và làm, không phải vào việc thể hiện.

Tôi thường nói với sinh viên của mình: "Các em đừng vội đòi hỏi sự công nhận khi chưa làm ra bất cứ thứ gì có giá trị. Hãy làm trước đi, sự công nhận sẽ tự đến. Nếu các em cứ loay hoay với việc chứng tỏ mình giỏi, các em sẽ không còn thời gian và năng lượng để thực sự trở nên giỏi."

2. Thành công - Khi bạn đã đạt được điều gì đó

Đây là giai đoạn tôi mắc kẹt nhiều nhất.

Holiday viết: "Thành công là lúc cái tôi nguy hiểm nhất. Bởi vì khi thành công, ta bắt đầu tin vào những lời khen, nghĩ rằng mình đặc biệt, và dần buông lỏng những kỷ luật đã đưa ta đến thành công."

Ông kể về những vĩ nhân như Benjamin Franklin hay George Washington. Sau khi đạt được thành công vang dội, thay vì ngủ quên trên chiến thắng, họ còn kỷ luật hơn, khiêm tốn hơn, và làm việc chăm chỉ hơn. Họ hiểu rằng thành công hôm nay không bảo đảm cho ngày mai, và cái tôi chỉ cần một khe hở nhỏ để phá hủy tất cả.

Tôi nhìn lại mình. Sau bài báo quốc tế đầu tiên, tôi bắt đầu:

• Nói nhiều hơn nghe trong các cuộc họp

• Ít đi ăn trưa cùng đồng nghiệp vì nghĩ họ không cùng đẳng cấp

• Ngừng đọc sách mới vì nghĩ mình đã biết đủ

Kết quả là tôi bị tụt lại. Những đồng nghiệp biết khiêm tốn học hỏi, họ vượt lên. Còn tôi, tôi tự hào về một thành công đã cũ và không nhận ra mình đang dần lạc hậu.

3. Thất bại - Khi mọi thứ sụp đổ

Không ai tránh khỏi thất bại. Với tôi, đó là lần không được phong hàm Phó Giáo sư như kỳ vọng, dù hồ sơ của tôi khi đó được đánh giá rất cao.

Thất bại là lúc cái tôi lên tiếng mạnh nhất. Nó thì thầm: "Tại người ta không công bằng. Tại mình không có quan hệ. Tại thể chế bất công. Tại tất cả, chỉ không tại mình."

Đó là cái bẫy lớn nhất: đổ lỗi cho hoàn cảnh, cho người khác, để bảo vệ cái tôi.

Holiday dạy một điều rất khắc kỷ: Khi thất bại, đừng đổ lỗi, cũng đừng bi kịch hóa. Hãy nhìn vào sự thật khách quan. Hãy tự hỏi: "Mình đã làm gì sai? Mình có thể học được gì từ việc này?"

Cuốn sách kể về nhà văn Jack London, bị từ chối hàng trăm lần trước khi có tác phẩm đầu tay được xuất bản. Nếu ông để cái tôi bảo rằng "văn chương của tao hay thế này mà chúng mày không nhận ra", thì sẽ không có "Tiếng Gọi Nơi Hoang Dã". Thay vào đó, ông nhìn nhận mỗi lần bị từ chối là một cơ hội để viết tốt hơn, để gửi đi nơi khác, để kiên trì hơn.

Những bài học cụ thể tôi rút ra từ cuốn sách

Bài học 1: Nói ít lại, lắng nghe nhiều hơn

Holiday viết: "Nhà hiền triết khắc kỷ Epictetus từng nói: Chúng ta có hai tai và một miệng để nghe nhiều hơn nói."

Sau khi đọc cuốn sách, tôi tập thói quen mới: trong các cuộc họp, tôi cố gắng chỉ nói sau khi đã nghe hết mọi người. Tôi tập đặt câu hỏi thay vì đưa ra kết luận. Tôi tập im lặng để quan sát.

Kết quả thật bất ngờ. Tôi học được nhiều điều từ chính những người tôi từng cho là "kém hơn". Tôi hiểu sinh viên của mình hơn. Tôi xây dựng lại được những mối quan hệ đồng nghiệp đã rạn nứt.

Bài học 2: Tách biệt công việc khỏi bản ngã

Khi ai đó góp ý về bài giảng, về phương pháp của tôi, trước đây tôi thường phản ứng như thể họ đang công kích cá nhân mình. Cái tôi khiến tôi phòng thủ và biến lời góp ý thành xung đột.

Holiday nhắc nhở: "Công việc của bạn không phải là bạn. Sản phẩm của bạn không phải là bạn. Những lời phê bình công việc không phải là phê bình con người bạn."

Hiểu được điều này, tôi bắt đầu đón nhận góp ý một cách thoải mái hơn. Tôi thậm chí còn chủ động hỏi sinh viên: "Các em thấy thầy dạy chỗ nào chưa ổn?" Kết quả là chất lượng giảng dạy của tôi được cải thiện đáng kể.

Bài học 3: Luôn duy trì tư duy người học

Một trong những câu tôi thích nhất trong sách: "Ego says: 'I already know that.' Growth says: 'I want to learn more.'" (Cái tôi bảo: Tôi biết rồi. Sự phát triển bảo: Tôi muốn học thêm.)

Dù đã ngoài 50, tôi vẫn tự nhủ mình còn phải học. Tôi học từ sách vở mới, học từ đồng nghiệp trẻ, học từ chính sinh viên của mình. Tôi không còn ngại hỏi những điều mình không biết, dù điều đó có thể khiến người khác nghĩ mình "kém cỏi".

Bài học 4: Khi thành công, hãy nhìn xuống

Thành công dễ khiến người ta kiêu ngạo, nhìn lên để so bì với người hơn, nhìn xuống để khinh người kém. Holiday dạy: hãy nhìn sang hai bên, nhìn xung quanh để thấy mình có thể giúp ai, có thể học từ ai, có thể kết nối với ai.

Tôi bắt đầu chủ động giúp đỡ các giảng viên trẻ trong khoa. Tôi chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ họ viết bài, giới thiệu cơ hội hợp tác. Và điều kỳ diệu là, chính họ cũng giúp lại tôi rất nhiều, từ công nghệ mới, từ phương pháp giảng dạy hiện đại, từ những góc nhìn tươi mới.

Bài học 5: Khi thất bại, hãy nhìn vào gương

Câu hỏi tôi luôn tự hỏi mỗi khi gặp chuyện không như ý: "Phần trách nhiệm của mình trong việc này là gì? Mình có thể làm gì khác đi?"

Cách đặt câu hỏi này giúp tôi không rơi vào vòng xoáy đổ lỗi và tự thương hại. Nó biến thất bại thành bài học, biến khủng hoảng thành cơ hội phát triển.

Cái tôi và hành trình đồng hành trọn đời

Đọc "Ego Is The Enemy", tôi chợt nghĩ về một điều: nếu cái tôi là kẻ thù bên trong, thì sự đồng hành từ bên ngoài có thể là một trong những vũ khí mạnh nhất để chiến thắng nó.

Bởi vì cái tôi luôn muốn cô lập chúng ta. Nó bảo: "Mày tự làm được, không cần ai giúp." Nó bảo: "Mày giỏi hơn họ, đừng hạ mình cầu cạnh." Nó bảo: "Mày là trung tâm của vũ trụ, mọi người phải xoay quanh mày."

Nhưng sự thật thì ngược lại. Không ai có thể tự mình đi hết cuộc đời. Ai cũng cần có người đồng hành, người hỗ trợ, người nhắc nhở khi ta lạc lối.

Điều này khiến tôi nhớ đến triết lý "By your side, for life" (Đồng hành, trọn đời) của Daiichi Life. Một triết lý rất đẹp và rất sâu sắc, bắt nguồn từ tinh thần "Customer First" (Khách hàng là trên hết) được sáng lập từ năm 1902 tại Nhật Bản.

Tôi tìm hiểu và biết rằng, trong trận động đất và sóng thần năm 2011 tại Nhật Bản, nhân viên Daiichi Life đã không ngại nguy hiểm, đến tận các trung tâm sơ tán để tìm kiếm khách hàng và trao tận tay họ những khoản thanh toán bảo hiểm. Họ không chỉ làm việc, họ đã sống với triết lý "đồng hành" của mình. "Kizuna" - sợi dây liên kết - đã trở nên bền chặt hơn bao giờ hết trong những thời khắc khó khăn nhất.

Tôi chợt nghĩ, nếu mỗi người trong chúng ta đều có một người đồng hành thực sự, một người không phán xét, không lợi dụng, chỉ đơn giản là ở bên và hỗ trợ khi cần, thì cái tôi của chúng ta có lẽ sẽ không thể phát triển quá lớn đến mức phá hỏng cuộc đời mình.

Bởi người đồng hành thực sự sẽ:

• Nhắc nhở ta khi cái tôi lên cao: "Cậu đang nói hơi nhiều đấy, có nên lắng nghe người khác không?"

• Nâng đỡ ta khi thất bại: "Không sao, tôi ở đây với cậu. Rút kinh nghiệm rồi mình làm lại."

• Chia sẻ với ta khi thành công: "Tôi mừng cho cậu, nhưng nhớ giữ mình nhé, đừng để thành công làm hỏng cậu."

Đó chính là giá trị của sự đồng hành. Và đó cũng là lý do tôi muốn giới thiệu với các bạn về dịch vụ tư vấn tài chính từ Daiichi Life qua số điện thoại 0932416712. Không phải để bán bảo hiểm, mà để các bạn có một người đồng hành thực sự trên hành trình dài của cuộc đời. Một người có thể giúp bạn lên kế hoạch tài chính, bảo vệ gia đình trước rủi ro, và quan trọng hơn, đồng hành cùng bạn qua mọi thăng trầm.

Những câu nói trong sách khiến tôi suy ngẫm

Tôi muốn trích vài đoạn trong "Ego Is The Enemy" mà tôi tâm đắc nhất:

• "Điều nguy hiểm nhất với một người trẻ là nghĩ rằng mình đã biết đủ, rằng mình không cần học hỏi thêm từ ai."

• "Khi bạn mới bắt đầu, hãy tìm cách làm việc với những người giỏi hơn bạn, ngay cả khi điều đó có nghĩa là bạn phải làm những việc thấp kém nhất."

• "Thành công giống như một ly nước đầy. Cái tôi sẽ làm ly nước tràn, còn sự khiêm tốn giữ cho nó luôn đầy nhưng không bao giờ tràn."

• "Trong thất bại, cái tôi tìm người để đổ lỗi. Trí tuệ tìm bài học để rút ra."

• "Người mạnh nhất không phải người không bao giờ ngã, mà là người biết đứng dậy mà không cần biện minh cho cú ngã của mình."

Tôi đã thay đổi thế nào sau khi đọc sách

Các bạn biết không, điều đầu tiên tôi làm sau khi đọc xong cuốn sách là... xin lỗi.

Tôi đến gặp người đồng nghiệp lớn tuổi mà tôi từng công khai chỉ trích phương pháp giảng dạy cách đây nhiều năm. Tôi nói: "Em xin lỗi thầy. Hồi đó em trẻ, ngu, nghĩ mình giỏi lắm. Em không biết rằng chính thầy là người đã xin học bổng cho em đi nước ngoài."

Ông cười hiền: "Tôi biết mà. Ai thời trẻ chẳng thế. Quan trọng là cậu có nhận ra và thay đổi không. Tôi mừng vì cậu đã nhận ra."

Đó là lần đầu tiên sau nhiều năm, tôi cảm thấy nhẹ nhõm. Cái tôi đã không còn đè nặng trong lòng tôi nữa.

Tôi cũng bắt đầu viết nhật ký. Không phải nhật ký thông thường, mà là nhật ký về cái tôi. Mỗi tối, tôi tự hỏi: Hôm nay mình có lúc nào cái tôi lên quá cao không? Mình có nói điều gì chỉ để thể hiện không? Mình có lắng nghe ai thực sự chưa? Mình có học được điều gì mới không?

Cuốn nhật ký ấy trở thành tấm gương để tôi soi lại chính mình mỗi ngày.

Lời khuyên cho người trẻ

Các bạn sinh viên thân mến,

Thầy không thể quay lại tuổi 20 để sống khác. Nhưng thầy có thể chia sẻ với các bạn những gì thầy đã học được từ cuốn sách này, từ chính những sai lầm của mình.

Thứ nhất, đừng vội nghĩ mình đã giỏi. Các bạn còn trẻ, còn nhiều thời gian, còn nhiều điều để học. Cái tôi sẽ bảo các bạn: "Mày giỏi rồi, không cần học thêm nữa." Đừng nghe theo nó. Hãy luôn giữ tư duy của người mới bắt đầu, của người học việc. Hãy hỏi, hãy lắng nghe, hãy quan sát.

Thứ hai, hãy tìm người để học, không phải để so bì. So sánh bản thân với người khác là cách nhanh nhất để cái tôi phình to (khi bạn thấy mình hơn họ) hoặc tổn thương (khi bạn thấy mình thua họ). Thay vào đó, hãy tìm những người có thể dạy bạn điều gì đó, và học từ họ một cách khiêm tốn.

Thứ ba, hãy tập trung vào quá trình, không phải kết quả. Khi bạn chỉ quan tâm đến điểm số, đến lời khen, đến thành tích, bạn đang nuôi dưỡng cái tôi. Khi bạn tập trung vào việc học thực sự, vào quá trình rèn luyện, vào từng bước tiến nhỏ, cái tôi không có đất để sống.

Thứ tư, hãy chấp nhận thất bại như một phần tất yếu. Sẽ có lúc các bạn thi trượt, bị từ chối, thất bại trong công việc. Đừng để cái tôi biến những điều đó thành bi kịch. Hãy nhìn vào gương, tìm bài học, và bước tiếp.

Thứ năm, hãy tìm cho mình những người đồng hành thực sự. Những người dám nói cho bạn sự thật, dám chỉ ra lỗi lầm của bạn, dám ở bên bạn cả lúc khó khăn nhất. Đó có thể là bạn bè, là người thân, là thầy cô, hoặc là những chuyên gia tài chính đáng tin cậy từ Daiichi Life, sẵn sàng đồng hành cùng bạn qua mọi thăng trầm của cuộc sống.

Kết luận

"Ego Is The Enemy" không phải là cuốn sách dạy bạn cách thành công nhanh chóng. Nó là cuốn sách dạy bạn cách làm chủ bản thân để thành công bền vững. Nó dạy rằng:

• Khi bạn chưa là gì, hãy học.

• Khi bạn là ai đó, hãy tiếp tục học và phục vụ.

• Khi bạn thất bại, hãy học từ thất bại và đứng dậy.

Cái tôi là kẻ thù. Nó không đến từ bên ngoài, nó ở ngay trong mỗi chúng ta. Và trận chiến với nó là trận chiến dai dẳng nhất, kéo dài cả đời.

Tôi ước mình đọc cuốn sách này sớm hơn. Nhưng không sao, muộn còn hơn không. Và tôi hy vọng các bạn, ở tuổi đôi mươi, sẽ đọc nó và rút ra được những bài học mà tôi phải mất 30 năm mới hiểu thấu.

---

...

Bài viết là trải nghiệm cá nhân và bài học tôi rút ra từ cuốn sách. Nếu các bạn quan tâm đến việc xây dựng một kế hoạch tài chính dài hạn, một phần quan trọng để có một cuộc sống an nhiên mà không bị cái tôi chi phối bởi những lo toan cơm áo gạo tiền, tôi có thể giới thiệu dịch vụ tư vấn tài chính uy tín từ Daiichi Life qua số điện thoại 0932416712. Hãy liên hệ nếu bạn cần một người đồng hành thực sự trên hành trình dài của cuộc đời.

---

Thầy giáo già
(Giảng viên Toán cao cấp, Đại học Kinh tế Quốc dân)

---

P/S: Con gái tôi sau khi đọc cuốn sách này đã nói với tôi một câu: "Con thấy nhiều bạn cùng tuổi con rất giỏi, nhưng họ không lắng nghe ai. Con sợ điều đó." Tôi mỉm cười. Ít nhất nó đã biết sợ cái tôi của chính mình. Đó là bước đầu tiên để chiến thắng nó.